दुर्मीळ धातू म्हणजे काय?
गेल्या काही वर्षांपासून, आपण ‘दुर्मिळ धातूंची समस्या’ किंवा ‘दुर्मिळ धातूंचे संकट’ याबद्दल वारंवार ऐकत आहोत. ‘दुर्मिळ धातू’ ही संज्ञा शैक्षणिकदृष्ट्या परिभाषित नाही आणि ती कोणत्या मूलद्रव्याला लागू होते यावर एकमत नाही. अलीकडे, सामान्यतः ठरवलेल्या व्याख्येनुसार, ही संज्ञा अनेकदा आकृती १ मध्ये दर्शविलेल्या ४७ धातू मूलद्रव्यांचा संदर्भ देण्यासाठी वापरली जाते. कधीकधी, १७ दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्यांना एक प्रकार मानले जाते आणि एकूण संख्या ३१ मोजली जाते. नैसर्गिक जगात एकूण ८९ मूलद्रव्ये अस्तित्वात आहेत आणि म्हणूनच, असे म्हणता येईल की निम्म्याहून अधिक मूलद्रव्ये दुर्मिळ धातू आहेत.
पृथ्वीच्या कवचात मुबलक प्रमाणात आढळणारे टायटॅनियम, मॅंगनीज, क्रोमियम यांसारखे घटक देखील दुर्मिळ धातू मानले जातात. याचे कारण असे की, मॅंगनीज आणि क्रोमियम हे औद्योगिक जगाच्या सुरुवातीच्या काळापासूनच आवश्यक घटक राहिले आहेत, ज्यांचा उपयोग लोखंडाचे गुणधर्म वाढवण्यासाठी मिश्रक म्हणून केला जातो. टायटॅनियमला "दुर्मिळ" मानले जाते कारण त्याचे उत्पादन करणे कठीण आहे; टायटॅनियम ऑक्साईडच्या स्वरूपातील मुबलक धातुक शुद्ध करण्यासाठी उच्च तंत्रज्ञानाची आवश्यकता असते. दुसरीकडे, ऐतिहासिक परिस्थितीनुसार, प्राचीन काळापासून अस्तित्वात असलेल्या सोने आणि चांदीला दुर्मिळ धातू म्हटले जात नाही.
