उपयोग आणि सूत्रे
अँटिमनी ऑक्साईडचा सर्वात मोठा उपयोग प्लॅस्टिक आणि कापडांसाठीच्या सहक्रियात्मक ज्वाला-प्रतिरोधक प्रणालीमध्ये होतो. सामान्य उपयोगांमध्ये गादी लावलेल्या खुर्च्या, गालिचे, टेलिव्हिजन कॅबिनेट, व्यावसायिक यंत्रांची आवरणे, विद्युत केबल इन्सुलेशन, लॅमिनेट्स, कोटिंग्ज, चिकट पदार्थ, सर्किट बोर्ड, विद्युत उपकरणे, सीट कव्हर्स, कारचे अंतर्गत भाग, टेप, विमानाचे अंतर्गत भाग, फायबरग्लास उत्पादने, कार्पेटिंग इत्यादींचा समावेश होतो. अँटिमनी ऑक्साईडचे इतरही अनेक उपयोग आहेत ज्यांची चर्चा येथे केली आहे.
पॉलिमर फॉर्म्युलेशन सामान्यतः वापरकर्त्याद्वारे विकसित केले जातात. कमाल परिणामकारकता मिळवण्यासाठी अँटिमनी ऑक्साईडचे विखुरणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. क्लोरीन किंवा ब्रोमीन यांपैकी एकाचा देखील योग्य प्रमाणात वापर करणे आवश्यक आहे.
हॅलोजनेटेड पॉलिमरमधील ज्वाला-प्रतिरोधक अनुप्रयोग
पॉलीविनाइल क्लोराइड (PVC), पॉलीविनाइलिडीन क्लोराइड, क्लोरीनयुक्त पॉलीथिलीन (PE), क्लोरीनयुक्त पॉलिस्टर, निओप्रीन, क्लोरीनयुक्त इलास्टोमर (म्हणजेच, क्लोरोसल्फोनेटेड पॉलीथिलीन) मध्ये हॅलोजन घालण्याची आवश्यकता नाही.
पॉलीविनाइल क्लोराइड (PVC). – कडक PVC उत्पादने (अनप्लास्टिसाईज्ड) त्यांच्या क्लोरीनच्या प्रमाणामुळे मूलतः ज्वाला-प्रतिरोधक असतात. प्लास्टिसाईज्ड PVC उत्पादनांमध्ये ज्वलनशील प्लास्टिसायझर्स असतात आणि त्यांना ज्वाला-प्रतिरोधक असणे आवश्यक असते. त्यांमध्ये क्लोरीनचे प्रमाण पुरेसे जास्त असल्यामुळे सहसा अतिरिक्त हॅलोजनची आवश्यकता नसते, आणि अशा प्रकरणांमध्ये वजनानुसार १% ते १०% अँटिमनी ऑक्साईड वापरला जातो. जर हॅलोजनचे प्रमाण कमी करणारे प्लास्टिसायझर्स वापरले गेले, तर हॅलोजनेटेड फॉस्फेट एस्टर्स किंवा क्लोरिनेटेड वॅक्स वापरून हॅलोजनचे प्रमाण वाढवता येते.
पॉलीथिलीन (PE). – कमी घनतेचे पॉलीथिलीन (LDPE) वेगाने जळते आणि त्याला ज्वाला-प्रतिरोधक बनवण्यासाठी त्यात ८% ते १६% अँटिमनी ऑक्साईड आणि १०% ते ३०% हॅलोजनेटेड पॅराफिन वॅक्स किंवा हॅलोजनेटेड ॲरोमॅटिक किंवा सायक्लोअलिफॅटिक संयुगाचा वापर करणे आवश्यक असते. विद्युत तारा आणि केबल्समध्ये वापरल्या जाणाऱ्या PE मध्ये ब्रोमिनेटेड ॲरोमॅटिक बिसिमाइड्स उपयुक्त ठरतात.
असंतृप्त पॉलिस्टर. – हॅलोजनेटेड पॉलिस्टर रेझिन्सना सुमारे ५% अँटिमनी ऑक्साईड वापरून ज्वाला-प्रतिरोधक बनवले जाते.
कोटिंग्ज आणि पेंट्ससाठी ज्वाला-प्रतिरोधक अनुप्रयोग
रंग – हॅलोजन (सामान्यतः क्लोरिनेटेड पॅराफिन किंवा रबर) आणि १०% ते २५% अँटिमनी ट्रायऑक्साइड वापरून रंग ज्वाला-प्रतिरोधक बनवता येतात. याव्यतिरिक्त, अतिनील किरणांमुळे रंग खराब होत असल्याने, त्या किरणांच्या संपर्कात येणाऱ्या रंगांमध्ये रंग टिकवून ठेवण्यासाठी अँटिमनी ऑक्साईडचा वापर केला जातो. रंग टिकवून ठेवणारा घटक म्हणून, महामार्गांवरील पिवळ्या पट्ट्यांमध्ये आणि शालेय बसच्या पिवळ्या रंगात याचा वापर केला जातो.
कागद – कागदाला ज्वालारोधक बनवण्यासाठी अँटिमनी ऑक्साईड आणि एक योग्य हॅलोजन वापरले जातात. अँटिमनी ऑक्साईड पाण्यात अविद्राव्य असल्यामुळे, इतर ज्वालारोधकांच्या तुलनेत याचा एक अतिरिक्त फायदा आहे.
वस्त्रोद्योग – अँटिमनी ऑक्साईड-हॅलोजन सहक्रियात्मक प्रणालीचा वापर करून मोडॅक्रिलिक तंतू आणि हॅलोजनेटेड पॉलिस्टर ज्वाला-प्रतिरोधक बनवले जातात. पडदे, कार्पेटिंग, पॅडिंग, कॅनव्हास आणि इतर वस्त्रोद्योगातील वस्तू क्लोरिनेटेड पॅराफिन आणि (किंवा) पॉलिव्हिनिल क्लोराईड लेटेक्स व अंदाजे ७% अँटिमनी ऑक्साईड वापरून ज्वाला-प्रतिरोधक बनवल्या जातात. हॅलोजनेटेड संयुग आणि अँटिमनी ऑक्साईड हे रोलिंग, डिपिंग, स्प्रेइंग, ब्रशिंग किंवा पॅडिंग या प्रक्रियांद्वारे लावले जातात.
उत्प्रेरक अनुप्रयोग
पॉलिस्टर रेझिन्स.. – फायबर आणि फिल्मसाठी पॉलिस्टर रेझिन्सच्या उत्पादनामध्ये अँटिमनी ऑक्साईडचा उत्प्रेरक म्हणून वापर केला जातो.
पॉलीथिलीन टेरेफ्थॅलेट (PET). रेझिन्स आणि फायबर्स.- उच्च-आण्विक-वजन असलेल्या पॉलीथिलीन टेरेफ्थॅलेट रेझिन्स आणि फायबर्सच्या एस्टरीफिकेशनमध्ये अँटिमनी ऑक्साईडचा उत्प्रेरक म्हणून वापर केला जातो. अन्नपदार्थांच्या वापरासाठी मॉन्टाना ब्रँड अँटिमनी ऑक्साईडचे उच्च शुद्धतेचे ग्रेड उपलब्ध आहेत.
उत्प्रेरक अनुप्रयोग
पॉलिस्टर रेझिन्स.. - तंतू आणि फिल्मसाठी पॉलिस्टर रेझिन्सच्या उत्पादनामध्ये अँटिमनी ऑक्साईडचा उत्प्रेरक म्हणून वापर केला जातो.
पॉलीथिलीन टेरेफ्थॅलेट (PET). रेझिन्स आणि फायबर्स.- उच्च-आण्विक-वजन असलेल्या पॉलीथिलीन टेरेफ्थॅलेट रेझिन्स आणि फायबर्सच्या एस्टरीफिकेशनमध्ये अँटिमनी ऑक्साईडचा उत्प्रेरक म्हणून वापर केला जातो. अन्नपदार्थांच्या वापरासाठी मॉन्टाना ब्रँड अँटिमनी ऑक्साईडचे उच्च शुद्धतेचे ग्रेड उपलब्ध आहेत.
इतर अनुप्रयोग
सिरॅमिक्स - मायक्रोप्युअर आणि हाय टिंटचा वापर विट्रियस इनॅमल फ्रिट्समध्ये अपारदर्शक म्हणून केला जातो. त्यांचा अतिरिक्त फायदा म्हणजे ते आम्ल-प्रतिरोधक असतात. अँटिमनी ऑक्साईडचा वापर विटांना रंग देण्यासाठी देखील केला जातो; तो लाल विटेला फिकट पिवळसर रंगात बदलतो.
काच - अँटिमनी ऑक्साईड हे काचेसाठी एक शुद्धीकरणकारक (डीगॅसर) आहे; विशेषतः टेलिव्हिजन बल्ब, ऑप्टिकल काच आणि फ्लोरोसेंट लाईट बल्बच्या काचेमध्ये. याचा उपयोग ०.१% ते २% या प्रमाणात रंगहीन करणारे (डीकलरायझर) म्हणूनही केला जातो. ऑक्सिडेशन प्रक्रियेस मदत करण्यासाठी अँटिमनी ऑक्साईडसोबत नायट्रेटचाही वापर केला जातो. हे एक रंगरोधक (अँटीसोलरंट) आहे (म्हणजे सूर्यप्रकाशात काचेचा रंग बदलत नाही) आणि उन्हात उघड्या पडणाऱ्या जाड प्लेट ग्लासमध्ये याचा वापर केला जातो. अँटिमनी ऑक्साईड असलेल्या काचेमध्ये वर्णपटाच्या इन्फ्रारेड टोकाजवळ उत्कृष्ट प्रकाश पारगम्यता गुणधर्म असतात.
रंगद्रव्य - रंगांमध्ये ज्वाला-रोधक म्हणून वापरण्याव्यतिरिक्त, तेल-आधारित रंगांमध्ये 'चॉक वॉश डाउन' (चॉकचा थर जमा होणे) रोखणारे रंगद्रव्य म्हणूनही याचा वापर केला जातो.
रासायनिक मध्यस्थ - अँटिमनी ऑक्साईडचा उपयोग इतर विविध अँटिमनी संयुगांच्या उत्पादनासाठी रासायनिक मध्यस्थ म्हणून केला जातो, उदा. सोडियम अँटिमोनेट, पोटॅशियम अँटिमोनेट, अँटिमनी पेंटॉक्साईड, अँटिमनी ट्रायक्लोराईड, टार्टर एमेटिक, अँटिमनी सल्फाईड.
फ्लोरोसेंट लाईट बल्ब - फ्लोरोसेंट लाईट बल्बमध्ये अँटिमनी ऑक्साईडचा वापर फॉस्फोरसेंट घटक म्हणून केला जातो.
वंगण - द्रव वंगणांची स्थिरता वाढवण्यासाठी त्यात अँटिमनी ऑक्साईड मिसळले जाते. तसेच घर्षण आणि झीज कमी करण्यासाठी ते मॉलिब्डेनम डायसल्फाइडमध्येही मिसळले जाते.
