Hvers vegna hefur Trump augastað á Grænlandi? Auk þess að vera staðsett í stefnumótandi stöðu sinni býr þessi frosna eyja yfir „mikilvægum auðlindum“.
2026-01-09 10:35 Opinber fréttaskýrsla Wall Street News
Samkvæmt CCTV News lýsti Trump Bandaríkjaforseti því yfir 8. janúar að staðartíma að Bandaríkin yrðu að „eiga“ allt Grænland, yfirlýsing sem hefur enn á ný vakið athygli á jarðhagfræði Grænlands.
Samkvæmt nýlegri rannsóknarskýrslu frá HSBC er stærsta eyja heims ekki aðeins staðsett á hernaðarlega mikilvægum landfræðilegum vettvangi heldur býr hún einnig yfir miklum mikilvægum steinefnaauðlindum eins og sjaldgæfum jarðefnum.
Grænland býr yfir áttunda stærstu birgðum sjaldgæfra jarðefna í heimi (um 1,5 milljónir tonna) og ef líklegar birgðir eru teknar með gæti það orðið næststærsta birgðin í heimi (36,1 milljón tonn). Eyjan býr einnig yfir steinefnaauðlindum í 29 hráefnum sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins hefur skilgreint sem mikilvæg eða miðlungs mikilvæg.
Lykilatriðið er þó að þótt Grænland búi yfir áttunda stærstu birgðum sjaldgæfra jarðefna í heimi, þá eru þessar auðlindir hugsanlega ekki hagkvæmar til vinnslu í náinni framtíð miðað við núverandi verð og námukostnað. Eyjan er 80% þakin ís, meira en helmingur af steinefnaauðlindum hennar er staðsettur norðan við norðurheimskautsbaug og strangar umhverfisreglur halda vinnslukostnaði háum. Þetta þýðir að ólíklegt er að Grænland verði mikilvæg uppspretta lykilsteinda í náinni framtíð nema verð á hrávörum hækki verulega í framtíðinni.
Jarðfræðileg stjórnmál færa Grænland aftur fram í sviðsljósið og gefa því þrefalt hernaðarlegt gildi.
Áhugi Bandaríkjanna á Grænlandi er ekkert nýtt. Strax á 19. öld höfðu Bandaríkin lagt til að kaupa Grænland. Eftir að stjórn Trumps tók við völdum var þetta mál ítrekað tekið upp árin 2019, 2025 og 2026, og upphaflega var áherslan færð frá „efnahagslegu öryggi“ yfir í meiri áherslu á „þjóðaröryggi“.
Grænland er hálfsjálfstætt svæði innan danska konungsríkisins, með aðeins 57.000 íbúa og vergar landsframleiðsla í 189. sæti á heimsvísu, sem gerir hagkerfi þess hverfandi. Landfræðileg þýðing þess er þó óvenjuleg: sem stærsta eyja heims er hún í 13. sæti að flatarmáli meðal hagkerfa heimsins. Enn fremur er um 80% eyjarinnar þakin ís og staðsetning þess er á milli Bandaríkjanna, Evrópu og Rússlands.
HSBC sagði að uppgangur Grænlands í markaðshlutdeild stafaði af sameinuðum áhrifum þriggja lykilþátta:
Fyrst og fremst eru öryggissjónarmið. Grænland er strategískt staðsett milli Bandaríkjanna, Evrópu og Rússlands, sem gerir landfræðilega stöðu þess afar mikilvæga hernaðarlega.
Í öðru lagi eru það möguleikarnir á skipaflutningum. Þar sem loftslagsbreytingar valda bráðnun íss á norðurslóðum gæti Norðurleiðin orðið aðgengilegri og mikilvægari, og landfræðileg staðsetning Grænlands mun gegna lykilhlutverki í framtíðarlandslagi alþjóðlegs skipaflutninga.
Í þriðja lagi eru það náttúruauðlindir. Þetta er einmitt kjarninn í þessari umræðu.
Það státar af einhverjum stærstu birgðum sjaldgæfra jarðmálma í heimi, með áberandi hlutfalli þungra sjaldgæfra jarðmálma, og býr yfir 29 lykil steinefnaauðlindum.
Í skýrslunni kemur fram að samkvæmt gögnum frá Jarðfræðistofnun Bandaríkjanna (USGS) frá árinu 2025 eigi Grænland um það bil 1,5 milljónir tonna af ...sjaldgæf jarðefniforða, sem er í 8. sæti á heimsvísu. Hins vegar býður Jarðfræðistofnun Danmerkur og Grænlands (GEUS) upp á bjartsýnni mat og bendir til þess að Grænland gæti í raun átt 36,1 milljón tonn af sjaldgæfum jarðefnum. Ef þessi tala er rétt, þá myndi það gera Grænland að næststærsta forða heims af sjaldgæfum jarðefnum.
Mikilvægara er að á Grænlandi er óvenju hátt styrkur þungra sjaldgæfra jarðefna (þar á meðal terbíums, dysprósíums og yttríums), sem eru yfirleitt innan við 10% af flestum sjaldgæfum jarðefnaútfellingum en eru lykilefni fyrir varanlega segla sem þarf í vindmyllur, rafknúin ökutæki og varnarkerfi.
Auk sjaldgæfra jarðefna býr Grænland einnig yfir hóflegum birgðum af steinefnum eins og nikkel, kopar, litíum og tini, sem og olíu- og gasauðlindum. Jarðfræðistofnun Bandaríkjanna áætlar að um 30% af óuppgötvuðum jarðgasbirgðum heimsins séu við norðurheimskautsbaug.
Grænland býr yfir 29 af þeim 38 „mikilvægum hráefnum“ sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins (2023) hefur skilgreint sem mjög eða miðlungs mikilvæg, og þessi steinefni eru einnig talin hernaðarlega eða efnahagslega mikilvæg af GEUS (2023).
Þetta víðtæka safn steinefnaauðlinda gefur Grænlandi hugsanlega mikilvæga stöðu í alþjóðlegri framboðskeðju mikilvægra steinefna, sérstaklega í núverandi jarðefnahagsumhverfi þar sem lönd leitast við að auka fjölbreytni framboðskeðja sinna.
Námuvinnsla stendur frammi fyrir verulegum efnahagslegum hindrunum
Hins vegar er gríðarlegt bil á milli fræðilegra auðlinda og raunverulegrar vinnslugetu og þróun auðlinda Grænlands stendur frammi fyrir miklum áskorunum.
Landfræðilegu áskoranirnar eru umtalsverðar: Af þeim mögulegu námusvæðum sem GEUS hefur bent á eru meira en helmingur staðsettir norðan við norðurheimskautsbaug. Þar sem 80% Grænlands er þakið ís auka öfgakenndar veðuraðstæður mjög erfiðleika og kostnað við námuvinnslu.
Verkefnið gengur hægt: Ef við tökum sem dæmi námuvinnslu sjaldgæfra jarðefna, þá eru engar stórfelldar námur í rekstri, þótt Kvanefjeld- og Tanbreez-námurnar á suðurhluta Grænlands hafi möguleika (Tanbreez-verkefnið hefur upphaflega sett sér markmið um að framleiða um 85.000 tonn af sjaldgæfum jarðefnaoxíðum á ári frá 2026).
Efnahagsleg hagkvæmni er vafasöm: Miðað við núverandi verð og framleiðslukostnað, ásamt aukinni flækjustigi frosins landfræðilegs umhverfis og tiltölulega strangri umhverfislöggjöf, er ólíklegt að sjaldgæfar jarðmálmaauðlindir Grænlands verði efnahagslega hagkvæmar í náinni framtíð. Í skýrslu GEUS kemur skýrt fram að hærra hrávöruverð sé nauðsynlegt til að ná hagkvæmri námugröftum á Grænlandi.
Í rannsóknarskýrslu frá HSBC kemur fram að þessi staða sé svipuð olíuvandræðum Venesúela. Þótt Venesúela búi yfir stærstu sannaða olíuforða heims er aðeins lítill hluti þeirra hagkvæmur.
Sagan er svipuð fyrir Grænland: miklar auðlindir, en efnahagsleg hagkvæmni vinnslunnar er enn óljós. Lykilatriðið liggur ekki aðeins í því hvort land býr yfir hrávöruauðlindum, heldur einnig hvort það sé efnahagslega hagkvæmt að vinna úr þeim. Þessi greinarmunur er sérstaklega mikilvægur í samhengi við sífellt harðari alþjóðlega samkeppni í landfræðilegri hagfræði og vaxandi notkun viðskipta og aðgangs að hrávörum sem landfræðilegra stjórnmálatækja.